Althusser ve İdeoloji

İlk kez Destutt de Tracy tarafından, düşünceler bilimi anlamında kullanılan “ideoloji” kavramı zamanla ilk anlamından oldukça uzaklaştı. İdeoloji kavramına, ortaya çıkışından sonra ilk farklı ve pejoratif anlamı yükleyen Napoléon Bonaparte olsa da, ideoloji kavramını derinlemesine inceleyen ve kavramın tarihsel rolüne dikkat çeken ilk düşünür Karl Marx ve takipçileri olmuştur.

Marx’a göre ideolojinin işlevi, kitlelere sahte bilinç yüklemek ve bu yolla kitleleri kontrol altında tutmaktır. “Egemen sınıfın düşünceleri, bütün çağlarda egemen düşüncelerdir, başka bir deyişle, toplumun egemen maddi gücü olan sınıf, aynı zamanda egemen zihinsel güçtür. Maddi üretim araçlarını elinde bulunduran sınıf, aynı zamanda, zihinsel üretim araçlarını da emrinde bulundurur.”K.Marx, F. Engels, Felsefe Metinleri, Sol Yayınları, Ankara, 1999, s. 84 Marx’a göre, bireylerin kendilerine dayatılan ideolojiden kurtulamayışlarının sebebi de işbölümü ve bireylerin amaçları ile eylemleri arasındaki ilişkilerin açıklığını kaybetmesi, başka bir deyişle toplumların opak toplumlara dönüşmesidir. Lenin ve Gramsci’nin ise Marx’tan farklı olarak ideolojiye daha olumlu bir anlam yüklediklerini görüyoruz. Ülkelerindeki işçi sınıfı hareketlerinin başında bulunan Lenin ve Gramsci’ye göre ideoloji, siyasi iktidarın aracı olmasının yanında yükselişe geçmiş sınıfların da aracı durumunda. “…o zaman sorun ancak şöyle konulabilir: ya burjuva ideolojisi ya sosyalist ideoloji. Burada ikisinin ortası bir şey yoktur(çünkü insanlık “üçüncü” bir ideoloji yaratmamıştır ve dahası, sınıf karşıtlıklarıyla parçalanmış bir toplumda, sınıflarüstü ya da sınıflar dışı bir ideoloji de olamaz.)”V.I.Lenin, Ne Yapmalı?,İnter Yayınları, İstanbul, 1997, s. 46

Fransız düşünür Louis Althusser de ideoloji kavramını inceleyen Marksist kuramcılardan bir tanesi. Althusser’in İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları adlı çalışması bu yöndeki çabalarının ürünü olan bir eser. Sırasıyla “Devletin Sendikal ve Siyasal İdeolojik Aygıtları”, “Yeniden ‘Hukuk’ Üzerine Hukukun Gerçekliği: Devletin Hukuki İdeolojik Aygıtı”, “İdeoloji Üzerine”, “Devletin İdeolojik Aygıtları Üstüne Not” ve “Devletin İdeolojik Aygıtları” adlı beş makaleden oluşan kitapta Althusser, Marx İçin gibi daha önceki çalışmalarında dikkat çektiği Marksist kuramda altyapı ile üstyapı arasındaki ilişkinin revize edilmesi gerekliliğini tekrar vurgulayarak, devletin baskı araçlarının abartılmasının sömürünün görülmesine/gösterilmesine engel oluşuna işaret eder ve baskı araçlarından ayrı olarak devletin ideolojik aygıtlarının varlığını ve işlevlerini okuyucuya gösterir.

Althusser, devletin ideolojik aygıtlarını (DİA), devletin baskı aygıtlarını ve bu aygıtlar arasındaki farklılıkları şöyle anlatır: “DİA’lar devletin(baskı) aygıtıyla aynı şey değildirler. Marksist kuramda, devlet aygıtının şunları kapsadığını anımsatalım: Hükümet, İdare, Ordu, Polis, Mahkemeler, Hapishaneler vb… DİA’lar dediğimizde, gözlemcinin karşısına, birbirinden ayrı ve özelleşmiş kurumlar biçiminde dolaysız olarak çıkan belirli sayıda gerçekliği belirtiyoruz… Devletin bir tek (baskı) aygıtı olmasına karşın, birden çok sayıda DİA olduğunu gözlemleyebiliyoruz… DİA’ların bu çokluğunu bütünleştiren birlik dolaysızca görülmez… Devletin birleşik (baskı) aygıtının tümüyle kamu alanında yer almasına karşın, DİA’ların(görünüşteki dağınıklıkları içinde) en büyük bölümünün özel alanda bulunduğunu saptayabiliriz…Devletin(baskı) aygıtı ‘zor kullanarak’ işler, oysa DİA’lar ideoloji kullanarak işlerler.”Louis Althusser, İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları, Çev. Alp Tümertekin, İthaki Yayınları, İstanbul 2003, s. 168-169-170 Buna göre, belli başlı DİA’ların, dinsel (kilise, cami), öğrenimsel (gerek özel gerekse devlet okullarının oluşturduğu sistem), aile, hukuki, siyasal (değişik siyasal partileri içeren sistem), sendikal, haberleşme(basın, radyo-tv vb.) ve kültürel olduğunu söyler Althusser kitabında. Althusser’e göre, ideolojik aygıtların tümü tek bir hedefe yönelir ve bu hedefte üretim ilişkilerinin üretimini gerçekleştiren emekçi sınıfların “vicdanında” her gün yeniden üretilmesidir. Buradan da şu sonuca varır: “…hiçbir sınıf Devletin İdeolojik Aygıtları içinde ve üstünde kendi hegemonyasını uygulamadan devlet iktidarını kalıcı olarak elinde tutamaz.”Louis Althusser, age, s. 172

Althusser’in İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları adlı çalışması, ideoloji kavramı analizinin ve yeni bir ideoloji kuramı ortaya koyuşunun yanında, okurun dikkatini başka olgulara da çekmekte. Devleti, baskı aygıtlarıyla ideolojik aygıtların kendi iktidarının altında bir araya gelişiyle tanımlayanLouis Althusser, age, s. 58 yazar, bu aygıtların sınıf mücadelesini nasıl etkilediği ve bu aygıtlara karşı sınıf mücadelesinin ne şekilde verilebileceği hakkında da okura yeni perspektifler kazandırıyor.